Προλεταριακή Κουλτούρα
της Πηνελόπης Πετσίνη

Facebooktwittergoogle_plusmailFacebooktwittergoogle_plusmailrssrss

Ανάμεσα στα πιο κρίσιμα ζητήματα που αντιμετώπισαν οι μπολσεβίκοι το 1917 ήταν, πέρα από την κατάληψη της εξουσίας, η δημιουργία καινούργιων νοημάτων ως προς το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον. Η Οκτωβριανή Επανάσταση, πάνω απ’ όλα, αμφισβήτησε τους παλιούς τρόπους αντίληψης και ερμηνείας του κόσμου και επιχείρησε να μεταμορφώσει τις έως τότε παγιωμένες συμπεριφορές και πεποιθήσεις, εισάγοντας νέα σύμβολα, τελετουργικά και εικονογραφίες. Κατά την τεράστια αυτή διαδικασία κινητοποιήθηκε ένας μεγάλος αριθμός καλλιτεχνών, από τα εικαστικά και την ποίηση έως το θέατρο και τον κινηματογράφο. Μέσα από αφίσες, έντυπα, τοιχογραφίες, δρώμενα ή κινηματογραφικές ταινίες, πρακτικά δηλαδή με κάθε δυνατό μέσο, ο λεγόμενος Στρατός της Τέχνης προσπάθησε να μεταδώσει ιδέες, αξίες και ιδανικά που θα έκαναν πραγματικότητα το όραμα της νέας κοινωνίας. Και, με δεδομένο τον τεράστιο αναλφαβητισμό, καθώς και την ισχυρή οπτική παράδοση της χώρας, η εικόνα υπήρξε κομβικής σημασίας σε αυτή τη διαδικασία.

%cf%81%cf%8e%cf%83%ce%b9%ce%ba%ce%b7-%cf%80%cf%81%cf%89%cf%84%ce%bf%cf%80%ce%bf%cf%81%ce%af%ce%b1-1

Το πρώτο σοβιετικό κράτος στήριξε μια πληθώρα καλλιτεχνικών τάσεων και πειραματισμών: τα προλεταριακά πολιτιστικά σχήματα (εικαστικά και θεατρικά εργαστήρια, λογοτεχνικοί κύκλοι, πολιτιστικές κοινότητες κλπ.) δημιουργήθηκαν ταυτόχρονα με τα εργατικά συμβούλια και τις λαϊκές πολιτοφυλακές. Γρήγορα συνενώθηκαν υπό την ηγεσία του Αλεξάντερ Μπογκντάνοφ στον ενιαίο οργανισμό Proletkult (Προλεταριακή Κουλτούρα), ένα είδος ομοσπονδίας, η οποία υποστηριζόταν μεν, αλλά παρέμενε ανεξάρτητη από το κράτος και το Κόμμα. Μέσα στην πρώτη τριετία, η Proletkult αριθμούσε σχεδόν 100.000 ενεργά μέλη και πάνω από 300 ομάδες, ενώ συγκέντρωνε την πλειονότητα των καλλιτεχνών της εποχής. Η καλλιτεχνική πρωτοπορία, ταυτισμένη ήδη με τις ριζοσπαστικές πολιτικές ιδέες, έπαιξε από την αρχή ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση του νέου τοπίου. «Η τέχνη πρέπει να είναι παντού: στους δρόμους, στα τραμ, στα εργοστάσια, στα εργατικά διαμερίσματα. Να κάνουμε τους δρόμους πινέλα και τις πλατείες παλέτες» διακήρυσσε το 1918 ο Μαγιακόφσκι.

%cf%81%cf%8e%cf%83%ce%b9%ce%ba%ce%b7-%cf%80%cf%81%cf%89%cf%84%ce%bf%cf%80%ce%bf%cf%81%ce%af%ce%b1-2

Φουτουριστές, κονστρουκτιβιστές ή πιο παραδοσιακοί μοντερνιστές απέρριψαν την παραδοσιακή αντίληψη περί αυτόνομης και περιχαρακωμένης τέχνης και στράφηκαν στη ζωή, στην εμπειρία της καθημερινότητας και στην κατασκευή ‘‘χρήσιμων’’ μορφών και αντικειμένων: θεατρικών σκηνικών, παιδικών βιβλίων, φωτομοντάζ, εξώφυλλων περιοδικών, γραφιστικών σχεδίων, διαφημίσεων, προπαγανδιστικών αφισών. Η υπεράσπιση της Επανάστασης, η διεκδίκηση ενός νέου τρόπου ζωής, η διάδοση των καινούργιων αντιλήψεων υπήρξαν τα κυρίαρχα επίδικα για την καλλιτεχνική πρωτοπορία της εποχής, που έκρινε πως οι σύγχρονες μορφές τέχνης μπορούν να γίνουν κατανοητές από τις μάζες και να διαδώσουν ευρύτατα τις νέες ριζοσπαστικές ιδέες. Οι πολιτικές αφίσες έπαιξαν, φυσικά, τεράστιο ρόλο σε αυτή τη διαδικασία. Συχνά, σχεδιασμένες από σημαντικούς καλλιτέχνες (Λισίτσκι, Ροντσένκο, Κλούτσις – ο ίδιος ο Μαγιακόφσκι σχεδίασε πάνω από 3.000),, δεν αποτελούσαν απλώς εργαλεία πολιτικής προπαγάνδας, αλλά αντικείμενα τέχνης που εξέφραζαν ταυτόχρονα τόσο την πολιτική όσο και την καλλιτεχνική πρωτοπορία. Πλουραλιστικές από πλευράς μορφών, ρεαλιστικές ή αφαιρετικές, είτε αναπαράγοντας παραδοσιακές εικονογραφίες είτε προάγοντας σύγχρονες εικαστικές μορφές, συχνά με έντονο πειραματικό χαρακτήρα, οι αφίσες μετέφεραν τα μηνύματα της Επανάστασης απ’ άκρη σ’ άκρη στην τεράστια σοβιετική επικράτεια πετυχαίνοντας έναν από τους κυρίαρχους στόχους της αβαντγκάρντ: την επικοινωνία σε μαζική κλίμακα και τη διάχυση της τέχνης σε όλους τους τομείς της ζωής. Ο πειραματισμός εγκαταλείφθηκε σταδιακά από το 1932, κυρίως μετά την ίδρυση του Σωματείου των Καλλιτεχνών και, τελικά, στη δεκαετία του 1950 εξαφανίστηκε οριστικά. Όμως, η αισθητική αυτής της περιόδου σημάδεψε όλες τις πλευρές της σοβιετικής ζωής, από τα ρούχα και τα έπιπλα μέχρι τα βιβλία και τα περίπτερα στους δρόμους. Ποτέ άλλοτε δεν υπήρξε τόσο μεγάλη πρόσβαση στην τέχνη, από τόσο πολύ κόσμο και σε τόσο μεγάλη κλίμακα. Είναι άλλωστε γνωστό πως, παρά τις ιστορικές του ανακρίβειες, η πλειονότητα των Σοβιετικών πολιτών θυμόταν την Επανάσταση από τον «Οκτώβρη» του Αϊζενστάιν.


Το άρθρο πρωτοδημοσιεύθηκε στο Ημερολόγιο του 2017 που διανεμήθηκε με την ΑΥΓΗ της 25/12/2016. Η αρχική αφίσα δημιουργήθηκε από τον Αλεξάντρ Ροτσένκο το 1924, με μοντέλο την Λίλια Μπρικ, για τις εκδόσεις Λένγκιζ: «Βιβλία – για κάθε γνωστικό αντικείμενο».

Facebooktwittergoogle_plusmailFacebooktwittergoogle_plusmailrssrss

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *