Αντιφασισμός, Δημοκρατία, Εκπαίδευση
του Ορέστη Διδυμιώτη

Facebooktwittergoogle_plusmailFacebooktwittergoogle_plusmailrssrss

Ο Αντόρνο στο δοκίμιο του «Η Αγωγή μετά το Άουσβιτς» το 1966 γράφει: «Κάθε συζήτηση γύρω από τα ιδεώδη της Εκπαίδευσης είναι τετριμμένη και ασυνεπής συγκρινόμενη με αυτό το μοναδικό ιδεώδες: ποτέ ξανά Άουσβιτς. Ήταν η βαρβαρότητα που όλη η Εκπαίδευση αντιμάχεται. […] Πρέπει κανείς να γνωρίζει τους μηχανισμούς που καθιστούν τους ανθρώπους ικανούς για τέτοιες πράξεις και να μοχθήσει ξυπνώντας την κοινή συνείδηση γύρω από αυτούς τους μηχανισμούς, ώστε να αποτρέψει τους ανθρώπους από το να γίνουν ξανά έτσι».1 Συμμερίζομαι αυτή τη θέση και προσχωρώ σ’ αυτό το αίτημα. Εδώ δεν χωράει καμία έκπτωση, κανένας μετριασμός. Πρόκειται για ύψιστη ηθική επιταγή. Το αίτημα «ποτέ ξανά» μας υποχρεώνει να αναρωτηθούμε: με τι εφόδια πρέπει να εξοπλίσουμε τους μαθητές και τις μαθήτριες, ώστε να σταθούν απέναντι στη βαρβαρότητα και να αντιπαρατεθούν σε εκείνες τις σχέσεις που καθιστούν τον άνθρωπο «ένα ον ταπεινωμένο, υποδουλωμένο, εγκαταλελειμμένο, περιφρονημένο»;2

Είναι σαφές ότι η καταγγελία του φασισμού στο όνομα της επιστήμης και η διαφώτιση των μαθητών/τριών για τις κοινωνικές βάσεις και τα αποτελέσματα της ναζιστικής βίας, μολονότι επιβεβλημένες, δεν αρκούν. Και αυτό όχι μόνο επειδή δεν υπάρχει ουδέτερη επιστήμη (τα παραδείγματα του ακαδημαϊκού ρατσισμού και της ευγονικής είναι γνωστά) ή γιατί διανοούμενοι όπως ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και ο Έζρα Πάουντ σαγηνεύτηκαν από το φασισμό,3 αλλά κυρίως επειδή το διαφωτιστικό περιεχόμενο της σχολικής γνώσης κινδυνεύει να αδρανοποιηθεί, αν δεν διασφαλιστούν οι συνθήκες εμπλοκής των μαθητών/τριών στην εκπαιδευτική διαδικασία. Το σχολείο είναι πράγματι ένα θεσμός που επιτρέπει να ανακαλύπτουμε μια σχέση με τον κόσμο διαφορετική από εκείνη που διαμορφώνεται καθημερινά μέσα στις οικογένειες. Ωστόσο, η αξιοποίηση αυτής της σχέσης παραμένει δυνητική.4

Ο φασιστικός λόγος συγκροτεί μια μορφή “γνώσης” που μπορεί να παρέχει μια πειστική, αν όχι “ελκυστική”, ερμηνεία του κοινωνικού κόσμου μέσα από μεταβαλλόμενα φυλετικά, εθνικιστικά, σεξιστικά σχήματα κυριαρχίας και διαχωρισμού. Ο ρατσισμός, ο αντισημιτισμός, ο εθνικισμός κ.λ.π. αποτελούν μορφές “γνώσης” με τη διπλή έννοια της επιθυμίας για γνώση και της γνωστικής δραστηριότητας. Η φασιστική προπαγάνδα επιχειρεί να εκμεταλλευτεί τους ασυνείδητους μηχανισμούς και να αφυπνίσει “τα στοιχειώδη συναισθήματα της ψυχής” μέσω μιας μεσσιανικής αφήγησης και συλλογικής υπόσχεσης, κατασκευάζοντας φανταστικές παραστάσεις του “Εγώ” και του “Άλλου”. Ωστόσο, παρ’ όλα τα παραληρηματικά στοιχεία και τις διαστρεβλώσεις που περιλαμβάνει, η παραγόμενη γνώση δεν είναι καθόλου απατηλή για τους κατόχους της στο βαθμό που προσφέρει ένα σύστημα (ανα)παραστάσεων που απλοποιεί τις αντιφάσεις της κοινωνικής ζωής και δίνει νόημα ύπαρξης, συμβάλλοντας στην απόκτηση μιας συλλογικής ταυτότητας και ενός σκοπού: το έθνος ως μυθική αρχή οργάνωσης, η συγκρότηση ενός εξιδανικευμένου εμείς, η κατασκευή ενός φανταστικού εχθρού προς εξόντωση, η “κληρονομιά σαν ιστορικό καθήκον”, οι εκκλήσεις στην κληρονομικότητα και στο παρελθόν, η μυστηριώδης φωνή του αίματος, η επίτευξη της τάξης δια μέσου της επιβολής κ.λ.π. Η φιλοσοφία του χιτλερισμού, μας υπενθυμίζει ο Λεβινάς, είναι υποτυπώδης· αλλά γι’ αυτό τρομακτικά επικίνδυνη.5

Οι φασιστικές αντιλήψεις και πρακτικές (από τις πιο ορατές και συστηματοποιημένες μέχρι τις πιο αόρατες και ασύνδετες που ενυπάρχουν στο μοριακό επίπεδο της καθημερινότητας) δεν μπορούν να αμφισβητηθούν και αρθούν αποτελεσματικά, παρά μόνο αν διαμορφώσουμε τους όρους οικοδόμησης ενός άλλου τρόπου σκέψης ή καλύτερα μιας άλλης σχέσης με τη γνώση και τον κόσμο. Τι μπορεί να σημαίνει αυτό; Αφενός την υπονομέυση και ανασκευή των προκαταλήψεων και στερεοτυπικών σχημάτων προς όφελος εννοιολογικά επαρκέστερων και συνάμα πιο ελκυστικών ερμηνειών – γεγονός που προϋποθέτει την κινητοποίηση του ενδιαφέροντος των παιδιών. Αφετέρου (και αυτό είναι το πιο δύσκολο), την ενίσχυση και τη διεύρυνση των δημοκρατικών πρακτικών και διαδικασιών μέσα στο σχολείο. Αυτό που έχει να αντιτάξει το σχολείο στο φασισμό είναι περισσότερη και καλύτερη δημοκρατία. Η αναγνώριση αυτή μας φέρνει πιο κοντά σε ζητήματα όπως η αυτοοργάνωση και ισότιμη συμμετοχή των μαθητών και μαθητριών στη σχολική καθημερινότητα, η αλληλεγγύη, η ρήξη με την ιεραρχία και τις θεσμικές διακρίσεις (από το θεσμό της πρωινής προσευχής μέχρι την αριστεία). Εκδημοκρατισμός της εκπαίδευσης, λοιπόν, σημαίνει συνεργατικές και ευχάριστες μορφές μάθησης: σημαίνει τη συμμετοχή των μαθητών και μαθητριών στην παραγωγή και ανακατασκευή της γνώσης μέσω του ελέγχου, του πειραματισμού, της αμφισβήτησης και της επιχειρηματολογίας· την κριτική αντιπαράθεση και διερεύνηση διαφορετικών προσεγγίσεων και οπτικών για την επίλυση ενός “προβλήματος”, την προώθηση της αυτονομίας της σκέψης και της απόλαυσης της μάθησης σε ένα μη ανταγωνιστικό περιβάλλον. «Η μόνη αληθινή δύναμη ενάντια στην αρχή του Άουσβιτς», σημειώνει ο Αντόρνο, «θα ήταν η αυτονομία, για να χρησιμοποιήσω την έκφραση του Καντ: η δύναμη για αναστοχασμό, για αυτοδιάθεση, για μη συμπόρευση».6

2 Levi, P. (2009) Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, Αθήνα: εκδ. Άγρα.

3 Κάθε (βολική) προσπάθεια να υποτιμηθεί ο φασισμός σε μια ομάδα «φουσκωτών και αγράμματων με ξυρισμένα κεφάλια» προσκρούει σε αυτό το σκάνδαλο: πώς γίνεται ο «μέγιστος των στοχαστών» να είναι ο «ελάχιστος των ανθρώπων» (κατά την γνωστή απόφανση του Γκάνταμερ για τον Χάιντεγκερ);

4 Charlot, B (1999) Η σχέση με τη γνώση: στοιχεία για μια θεωρία, Αθήνα: εκδ. Μεταίχμιο.

5 Λεβινάς, Ε. (2013) Μερικές σκέψεις για τη φιλοσοφία του χιτλερισμού, Αθήνα: εκδ. Ελευθεριακή Κουλτούρα.

6 Adorno, T. ό, π.

Facebooktwittergoogle_plusmailFacebooktwittergoogle_plusmailrssrss

Μία σκέψη για το “ Αντιφασισμός, Δημοκρατία, Εκπαίδευση
του Ορέστη Διδυμιώτη

  1. Ενδιαφέρον το άρθρο σας αλλά πολύ σύντομο σε σχέση με το μέγεθος του θέματος…
    Σαν αποτέλεσμα γεννιούνται πολλές απορίες.
    Όπως για το αν είναι δυνατόν η συμμετοχική δημοκρατία να ξεκινήσει από τα σχολεία , ενώ έξω από αυτά εξακολουθεί να επικρατεί στυγνός ανταγωνισμός και κρατισμός. Ή για το χαρακτήρα της ισότητας στην λήψη αποφάσεων, μην ξεχνάμε ότι πρόκειται για ανήλικους μαθητές. Η ωριμότητα που απαιτείται για τέτοιου είδους διαδικασίες δεν έχει ακόμη κατακτηθεί ούτε από εμάς τους ενήλικες. Και όταν μιλάμε για ανατροπή των θεσμών τι εννοούμε; Γιατί το να συγκεντρώνονται κάθε μέρα όλα μαζί τα παιδιά του κόσμου στις αίθουσες των σχολείων για να «μορφωθούν» αποτελεί τον πρωταρχικό θεσμό και πολύ πιο «βάρβαρο» από την πρωινή προσευχή ή την αριστεία. Για την τελευταία, δεν μπορώ να καταλάβω γιατί έχει αποτελέσει αντικείμενο εχθρότητας από πολλούς τελευταία… Είναι ανάγκη να τη βλέπουμε αποκλειστικά σαν την αριστεία του σπασίκλα και όχι σαν ευγενή άμυλα; Ή την ικανοποίηση των αναγκών των πιο χαρισματικών συμπολιτών μας που είναι και αυτή δημοκρατικό δικαίωμα και ανάγκη για την κοινωνία; Στα περί αυτονομίας της σκέψης και απόλαυσης της μάθησης συμφωνώ απόλυτα αλλά, έτσι που είναι τα πράγματα σήμερα, είναι μάλλον ο στόχος και όχι το μέσον, στόχος που φαίνεται εξαιρετικά δύσκολος.

    Αν θέλουμε να είμαστε ρεαλιστές και να μιλάμε με τους όρους του σήμερα, αν το ζητούμενο είναι όπως λέτε, να μη πέφτουν οι συμπολίτες μας θύματα φασιστικών, ναζιστικών και άλλων αυταρχικών ιδεολογιών, ίσως για αρχή να αρκούσε η εκπαίδευση να έχει ένα κάποιο νόημα για τους μαθητές, πράγμα που φοβάμαι ότι δεν συμβαίνει για τους περισσότερους. Και αυτό είναι δουλειά εμάς των ενηλίκων και όχι των μαθητών. Εδώ έχουμε να κάνουμε και με το ρόλο των χαρισματικών δασκάλων, τους οποίους η πολιτεία θα έπρεπε να τους αναδεικνύει και να τους αναγνωρίζει και όχι να τους ισοπεδώνει και να τους εξομοιώνει. Αλλά δυστυχώς, από την εποχή των μεγάλων πολιτικών και θρησκευτικών διχασμών, η απόκτηση αυθεντικής κριτικής σκέψης δεν ήταν στόχος καμιάς ιδεολογίας… Πάντως, σε μια εποχή πληθυσμιακών και πολιτιστικών ανακατατάξεων σαν την σημερινή, είναι σημαντικό να διδάσκονται ξεκάθαρα τα παιδιά μας στο σχολείο, ότι είμαστε όλοι ίσοι, παρ” ότι δεν είμαστε όμοιοι. Και παρά το γεγονός ότι αυτό είναι κάτι πολύ πιο απλό να γίνει από αυτά που αναφέρετε στο άρθρο σας, δυστυχώς ούτε αυτό δεν γίνεται όσο πρέπει.

    Ευχαριστώ για την φιλοξενία!

    Παναγιώτης Λευθέρης
    μουσικός

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *